Ο διαλογισμός και η ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζονται συνήθως ως δύο ξεχωριστοί δρόμοι, και πολλοί υποθέτουν ότι πρέπει να διαλέξουν. Ο Mark Epstein, ψυχίατρος στη Νέα Υόρκη και μαθητής της βουδιστικής πρακτικής από τα είκοσί του, υποστηρίζει στο «Thoughts Without a Thinker: Psychotherapy from a Buddhist Perspective» (1995) ότι οι δύο δρόμοι κάνουν διαφορετική δουλειά και ότι ο καθένας φτάνει εκεί όπου ο άλλος σταματά. Το βιβλίο έχει πρόλογο του Δαλάι Λάμα και θεωρείται από τα πρώτα που πήραν τη συζήτηση αυτή στα σοβαρά.
Ο τίτλος προέρχεται από μια φράση του ψυχαναλυτή Wilfred Bion, ο οποίος μιλούσε για «μια σκέψη χωρίς σκεπτόμενο». Είναι ακριβώς η εμπειρία που περιγράφουν όσοι κάθονται αρκετή ώρα σε πρακτική: οι σκέψεις συνεχίζουν να έρχονται, αλλά η αίσθηση ότι κάποιος τις παράγει αρχίζει να μοιάζει λιγότερο αυτονόητη.
Τα βασικά με μια ματιά
Ο Mark Epstein υποστηρίζει ότι η βουδιστική πρακτική και η ψυχοθεραπεία δεν ανταγωνίζονται, καθώς η μία δουλεύει με το πώς λειτουργεί ο νους και η άλλη με το τι περιέχει.
Ο «τροχός της ζωής», η παραδοσιακή βουδιστική εικόνα με τα έξι βασίλεια, διαβάζεται στο βιβλίο ως χάρτης ψυχολογικών καταστάσεων και όχι ως μεταφυσική.
Η «γυμνή προσοχή» της πρακτικής αντιστοιχεί, κατά τον συγγραφέα, στην «ομοιόμορφα αιωρούμενη προσοχή» που ζητούσε ο Φρόιντ από τον αναλυτή.
Ο διαλογισμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως τρόπος αποφυγής, κάτι που το βιβλίο ονομάζει καθαρά και χωρίς περιστροφές.
Το «Thoughts Without a Thinker» δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά ούτε διατίθεται από τα ελληνικά βιβλιοπωλεία.
Η γραφή του είναι πυκνή και κινείται ανάμεσα σε δύο λεξιλόγια, της ψυχανάλυσης και της βουδιστικής πρακτικής.
Τι κάνει ο διαλογισμός και τι κάνει η θεραπεία
Ο διαλογισμός εκπαιδεύει τη σχέση μας με τη σκέψη, ενώ η ψυχοθεραπεία δουλεύει με το περιεχόμενο της σκέψης και με την ιστορία από την οποία προέκυψε. Η διάκριση είναι η πιο χρήσιμη πρόταση ολόκληρου του βιβλίου, επειδή εξηγεί γιατί καμία από τις δύο δεν αρκεί για όλα.
Ο Epstein το διατυπώνει με ένα παράδειγμα που επαναλαμβάνεται σε διάφορες μορφές. Κάποιος που διαλογίζεται χρόνια μπορεί να έχει αποκτήσει αξιοθαύμαστη ηρεμία και ταυτόχρονα να μην έχει αγγίξει ποτέ το γεγονός ότι φοβάται την οικειότητα. Αντίστροφα, κάποιος που έχει αναλύσει εξαντλητικά την παιδική του ηλικία μπορεί να κατανοεί τέλεια τα μοτίβα του και να συνεχίζει να παρασύρεται από αυτά κάθε φορά που ενεργοποιούνται.
Στα οκτάβδομαδα προγράμματα MBSR, η ερώτηση αυτή εμφανίζεται σχεδόν πάντα. Η απάντηση που προκύπτει από την εμπειρία συμφωνεί με τον Epstein: για μοτίβα που επαναλαμβάνονται επί δεκαετίες, η πρακτική βοηθά αλλά σπάνια αρκεί, και η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας δεν είναι ένδειξη αποτυχίας της πρακτικής. Το ίδιο ισχύει και για την κατάθλιψη και για την αγχώδη διαταραχή, όπου οι δύο προσεγγίσεις λειτουργούν καλύτερα μαζί.
Ο τροχός της ζωής
Ο τροχός της ζωής είναι μια παραδοσιακή βουδιστική εικόνα που χωρίζεται σε έξι βασίλεια ύπαρξης, και ο Epstein τα διαβάζει ως έξι τρόπους με τους οποίους ο νους κατοικεί τον κόσμο. Η ανάγνωση αυτή μετατρέπει μια θρησκευτική εικονογραφία σε κάτι αμέσως αναγνωρίσιμο.
Το βασίλειο των θεών είναι η κατάσταση της αισθητικής απόλαυσης και της αποστασιοποίησης, όπου όλα πάνε καλά και τίποτα δεν αγγίζει. Εκεί τοποθετεί ο συγγραφέας και τη χρήση της πνευματικότητας ως τρόπου να μείνει κανείς μακριά από τη ζωή του.
Το βασίλειο των πεινασμένων πνευμάτων είναι η κατάσταση της λαχτάρας που δεν ικανοποιείται, με τεράστιες κοιλιές και λαιμούς σαν βελόνα. Είναι ο εθισμός σε κάθε του μορφή, από την ουσία μέχρι την επιβεβαίωση.
Το βασίλειο της κόλασης είναι η οργή και η παγίδευση, όπου ο πόνος μοιάζει χωρίς έξοδο.
Το ανθρώπινο βασίλειο είναι το μόνο από το οποίο, κατά την παράδοση, είναι δυνατή η αφύπνιση, ακριβώς επειδή περιέχει ταυτόχρονα ευχαρίστηση και πόνο σε υποφερτή δόση.
Η αξία του σχήματος είναι διαγνωστική. Αντί να αναρωτιόμαστε τι μας συμβαίνει γενικά, μπορούμε να αναγνωρίσουμε σε ποιο από τα βασίλεια περνάμε τον περισσότερο χρόνο αυτή την περίοδο. Η συμφιλίωση με τις σκέψεις ξεκινά συνήθως από αυτή την αναγνώριση.
Η αιωρούμενη προσοχή
Η πιο κομψή γέφυρα του βιβλίου βρίσκεται σε μια οδηγία που έδωσε ο Φρόιντ στους αναλυτές το 1912. Τους ζητούσε να ακούν τον ασθενή με «ομοιόμορφα αιωρούμενη προσοχή», δηλαδή χωρίς να επιλέγουν τι είναι σημαντικό, χωρίς να κρατούν σημειώσεις και χωρίς να κατευθύνουν το ενδιαφέρον τους, ώστε να μπορεί να αναδυθεί ό,τι δεν θα περίμεναν.
Ο Epstein παρατηρεί ότι αυτή είναι, σχεδόν λέξη προς λέξη, η περιγραφή της γυμνής προσοχής στη βουδιστική πρακτική: μια προσοχή που δέχεται ό,τι εμφανίζεται, χωρίς προτίμηση και χωρίς σχολιασμό. Δύο παραδόσεις που δεν είχαν επαφή μεταξύ τους κατέληξαν στην ίδια στάση του νου, από εντελώς διαφορετικούς δρόμους.
Η σύμπτωση αυτή δεν είναι μόνο ιστορικά ενδιαφέρουσα. Σημαίνει ότι η ικανότητα να παρατηρούμε χωρίς να επεμβαίνουμε είναι το κοινό εργαλείο και των δύο προσεγγίσεων, και ότι όποιος την εξασκεί στο ένα πεδίο ωφελείται και στο άλλο. Την ίδια στάση περιγράφει, με άλλο λεξιλόγιο, και το «Mindfulness» του Joseph Goldstein.
Όταν η πρακτική γίνεται τρόπος αποφυγής
Ο Epstein ονομάζει, χωρίς να το ωραιοποιεί, κάτι που σπάνια λέγεται μέσα στον χώρο: η πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως άμυνα. Κάποιος μπορεί να διαλογίζεται πολλές ώρες, να μιλά για μη προσκόλληση και για αποδοχή, και στην πραγματικότητα να αποφεύγει τον θυμό, το πένθος ή την ανάγκη του για ανθρώπους.
Το σημάδι, γράφει, δεν είναι η ηρεμία αλλά η απόσταση. Όταν η πρακτική οδηγεί σε μεγαλύτερη επαφή με τη ζωή, λειτουργεί όπως πρέπει. Όταν οδηγεί σε μια ευγενική αποστασιοποίηση από όλα, με μια ήρεμη φωνή που δεν ταράζεται ποτέ, αξίζει να εξεταστεί τι εξυπηρετεί.
Η παρατήρηση αυτή είναι από τις πιο τίμιες που έχουν γραφτεί για την πρακτική και έρχεται από κάποιον που την υπηρετεί, όχι από κριτικό της. Συγγενική είναι η θέση της Pema Chödrön στο «The Wisdom of No Escape», όπου η αποδοχή παρουσιάζεται ως πράξη θάρρους και όχι ως απόσυρση, καθώς και η προσέγγιση του Chögyam Trungpa για τον πνευματικό υλισμό.
Το φαινόμενο έχει και όνομα στον χώρο, πνευματική παράκαμψη, και περιγράφει τη χρήση της πρακτικής ως τρόπου να μη συναντήσουμε ό,τι μας πονά. Το σημάδι του είναι συγκεκριμένο: η ηρεμία υπάρχει όσο καθόμαστε και εξαφανίζεται μόλις εμφανιστεί ο άνθρωπος ή το θέμα που αποφεύγουμε. Ο Epstein δεν διαβάζει τη διαπίστωση αυτή ως καταδίκη της πρακτικής, αλλά ως ένδειξη ότι μένει και η άλλη μισή δουλειά.
Ο εαυτός ως διαδικασία και όχι ως πράγμα
Το βιβλίο αφιερώνει σημαντικό μέρος στη βουδιστική θέση ότι ο εαυτός δεν είναι σταθερή οντότητα αλλά μια διαδικασία που ανασυγκροτείται διαρκώς. Ο Epstein τη συνδέει με τον Donald Winnicott και τη διάκρισή του ανάμεσα στον αληθινό και στον ψευδή εαυτό, δείχνοντας ότι οι δύο παραδόσεις μιλούν για πράγματα που τέμνονται χωρίς να ταυτίζονται.
Η πρακτική συνέπεια αφορά άμεσα την αυτοκριτική. Αν ο εαυτός δεν είναι πράγμα, τότε ούτε τα ελαττώματά μας είναι πράγματα, και η φράση «έτσι είμαι εγώ» χάνει την οριστικότητά της. Αυτό δεν ακυρώνει την ευθύνη, αλλά αλλάζει τον τόνο, όπως δείχνει και ο εσωτερικός κριτής όταν παύει να αντιμετωπίζεται ως ταυτότητα. Την ίδια κατεύθυνση παίρνει και το «Mind» του Daniel Siegel, όταν ορίζει τον νου ως διαδικασία.
Η διατύπωση του τίτλου κρατά ακριβώς αυτό. Υπάρχουν σκέψεις, και υπάρχει η εντύπωση ότι κάποιος τις σκέφτεται, αλλά όταν ψάξουμε τον σκεπτόμενο βρίσκουμε πάλι σκέψεις, αισθήσεις και εικόνες που διαδέχονται η μία την άλλη. Η παρατήρηση δεν είναι μόνο φιλοσοφική: όταν ο εαυτός παύει να είναι πράγμα που πρέπει να προστατευτεί και γίνεται διαδικασία που εξελίσσεται, μεγάλο μέρος της άμυνας γύρω του χάνει τον λόγο ύπαρξής του.
Τι θα συναντήσουμε στο βιβλίο
Το «Thoughts Without a Thinker» δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά και, κατά τον έλεγχο που κάναμε, δεν διατίθεται αυτή τη στιγμή από τα ελληνικά βιβλιοπωλεία, οπότε χρειάζεται παραγγελία από το εξωτερικό.
Δύο άλλα βιβλία του συγγραφέα βρίσκονται ευκολότερα στην Ελλάδα και αποτελούν καλή εναλλακτική αφετηρία. Το «Going to Pieces Without Falling Apart» είναι σαφώς πιο προσιτό, ενώ το «The Trauma of Everyday Life» καταπιάνεται με το τραύμα ως κοινή ανθρώπινη εμπειρία.
Το βιβλίο προϋποθέτει εξοικείωση με ψυχαναλυτικούς όρους και η γραφή του είναι πυκνή, οπότε δεν είναι η πρώτη ανάγνωση για κάποιον που μόλις ξεκινά. Για τη σχέση ανάμεσα στην πρακτική και στη θεραπεία, πάντως, δύσκολα βρίσκει κανείς πληρέστερο κείμενο.
Πώς συνεχίζεται η πρακτική μετά το βιβλίο
Η γυμνή προσοχή είναι απλή στην περιγραφή και δύσκολη χωρίς καθοδήγηση, επειδή η ανοιχτή επίγνωση δεν δίνει κάπου να πιαστεί κανείς. Οι περισσότεροι χρειάζονται μια φωνή που να τους συνοδεύει τις πρώτες φορές.
Η πλατφόρμα Mindfulness Together προσφέρει ακριβώς αυτό. Περιλαμβάνει πάνω από 800 καθοδηγούμενους διαλογισμούς στα ελληνικά, ανάμεσά τους ασκήσεις ανοιχτής επίγνωσης σαν εκείνη που δοκιμάσαμε παραπάνω, εβδομαδιαία ζωντανά webinars στο Zoom με περισσότερα από 155 καταγεγραμμένα, δεκαέξι masterclasses για το άγχος, τον ύπνο και την αυτοεκτίμηση, πάνω από 50 workbooks ασκήσεων, κοινότητα μελών και εφαρμογή για iOS. Η συνδρομή είναι μηνιαία, με κόστος μικρότερο από ένα ευρώ την ημέρα, ή ετήσια, και διακόπτεται όποτε θελήσετε πριν την ανανέωση.
Αν προτιμάτε να δείτε πρώτα τι περιέχει, υπάρχει δωρεάν δοκιμή, ενώ οι λεπτομέρειες βρίσκονται στη σελίδα του Mindfulness Together. Η πλατφόρμα δεν αντικαθιστά τη θεραπεία και δεν το επιδιώκει: για ό,τι χρειάζεται θεραπευτική δουλειά, το κατάλληλο πλαίσιο είναι ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας, ενώ για συστηματική εκπαίδευση της προσοχής υπάρχει το οκτάβδομαδο πρόγραμμα MBSR.
Συνεχίστε το διάβασμα
Κατάθλιψη: συμπτώματα, αίτια και αντιμετώπιση με πρακτικές mindfulness: αν αναρωτιέστε πού ακριβώς βοηθά η πρακτική και πού χρειάζεται επαγγελματίας, αυτό το άρθρο το ξεχωρίζει καθαρά.
Διαταραχές ύπνου και αϋπνία: αντιμετώπιση με διαλογισμό mindfulness: επειδή τα βασίλεια του τροχού ακούγονται αφηρημένα μέχρι να σας κρατήσουν ξύπνιους στις τρεις τα ξημερώματα.
«Radical Acceptance» της Tara Brach: το ίδιο έδαφος, γραμμένο πολύ πιο ζεστά και με περισσότερες ιστορίες ανθρώπων.
